#prömtëmp assessur Alfreider (3/3): Cultura ladina y Jonëza

L assessëur provinziel Daniel Alfreider fej l pont dla situazion: svilupé l'istruzion, la cultura y la junanza ladina cun urientamënt al daunì

SËLVA (USP). "La cultura ladina vir por mirit dl impëgn de tröpes uniuns, istituziuns y operadus culturai. Nosc compit é chël da ti pité les mius condiziuns poscibles, sostigní so laur y tl medemo tëmp daidé pro ativamënter da formé i svilups nüs - dala digitalisaziun ala rëi internazionala" á sotrissé l’assessur provinzial Daniel Alfreider.

Le diretur Diretur por l’Istruziun, la Formaziun y la Cultura ladina, André Comploi, á fat referimënt ala colaboraziun strënta danter les istituziuns culturales ladines, les uniuns y les organisaziuns tles valades. "Dilan al barat regolar y ala coordinaziun strënta, él sté meso da anuzé damí les sinergies y da realisé cun plü efiziënza proiec deboriada. Tl medemo momënt se conscidrunse nos n punt de referimënt al sorvisc dles uniuns, di operadus culturai y dles organisaziuns de volontariat che sostëgn la vita culturala tles valades ladines" á dit Comploi. Por chësc fin él gnü fat n gran barat, danter l’ater, cun i Istituc Culturai Ladins, le Museum Ladin, le Departimënt Ladin dl’Université Lëdia de Balsan, la Sorastanza dla Scora Ladina Fascia y n gröm d’atres assoziaziuns culturales.

Tres scomenciadies metüdes a jí dal assessorat y dal departimënt él gnü dé impulsc importanc por la promoziun dl lingaz y dla cultura ladina. Do le suzes dl pröm "Di dla cultura ladina" tl 2025, gnará l’evënt indô tigní ai 19 de setëmber 2026. D’atres scomenciadies é le pest "Merit Ladin" y le concurs "Ert X Merit Ladin", la "Parola ladina dl’edema" en colaboraziun cun tröc partner, sciöche ince d’atri evënc en colaboraziun cun d’atres istituziuns y assoziaziuns, sciöche por ejëmpl le "Festival dla poesia alpina d’aldedaincö" adöm cun i auturs y les auturies retoromanes di Grijuns y dl Friul. N fin particolar é dagnora chël da sostigní iniziatives che mëtes en mostra le lingaz ladin y promöies l’adoranza dl ladin tla vita da vignidé.

N’atra pera miliara é stada la redaziun dl dossier por la candidatöra al’UNESCO dla "Trasmisciun di mic y dles liëndes ladines" sciöche patrimone cultural imaterial dl’umanité. Le dossier, früt de trëi agn de laur sot la direziun scientifica dl prof. Pier Luigi Petrillo, titolar dla catedra UNESCO tl’Université Unitelma Sapienza, ti é gnü surandé, de novëmber dl 2025, al Ministêr dla Cultura talian. Da dailó jará la candidatöra inant a livel ministerial.

N proiet important por le dagní é la Cësa di Ladins a Urtijëi: dilan al finanziamënt de 12,5 miliuns de euro da pert dla Provinzia Autonoma de Balsan y dla sotscriziun dl’acordanza cun i Comuns de Urtijëi, Santa Cristina, Sëlva y Ciastel, sciöche ince cun la Uniun di Ladins de Gherdëina, él gnü metü la pröma pera por n zënter cultural y d’incuntada modern, che portará adöm tl dagní, sot le medemo tët, istituziuns, uniuns y operadus culturai dl grup linguistich ladin y che rapresentará n post identitar bun da sostigní y da renforzé le lingaz y la cultura ladina.

Digitalisaziun y renforzamënt dles rëis de colaboraziun

Priorité ti é gnüda dada ince ai proiec strategics tl ciamp dla digitalisaziun. Le diretur dla Repartiziun Aministraziun dla Scora y Cultura ladina, Mathias Stuflesser, á sotrissé l’importanza tres maiú dles cooperaziuns europeiches y dla digitalisaziun. "Por n lingaz de mendranza sciöche le ladin él fondamental da anuzé te na manira coerënta les oportunités che la digitalisaziun pita. I stromënc digitai - p.ej. tl ciamp dla traduziun automatica o dl’elaboraziun dl lingaz - porta pro a alisiré l’adoranza dl ladin tla vita da vignidé y a renforzé te na manira sostignibla süa presënza tl monn digital" á sotrissé le diretur de Repartiziun Mathias Stuflesser.

Cun le proiet Interreg DIGI-RLF, en colaboraziun cun partner de Südtirol, di Grijuns y dl Friul, él gnü metü les fondamëntes indespensables por le svilup digital dl ladin, dal svilup de strategies de digitalisaziun cina ales aplicaziuns tl ciamp dl’elaboraziun automatica dl lingaz. Cun le proiet "Ladin a destanza" – ince chësc bele aprové – podará tl dagní ince i jogn che vir defora dles valades ladines ti rové pormez al lingaz ladin dilan a deplü ofertes formatives digitales. Chëstes mosöres vëgn integrades dala mobilité Erasmus+ tl setur dl’istruziun, y dala partezipaziun al proiet RaetiaCultTour, che renforza le barat cultural tl raiun retoroman.

Ti ultims dui agn y mez á la Repartiziun y l’Ofize Cultura Ladina y Jonëza digitalisé les prozedöres de finanziamënt y cherié fondamëntes iuridiches importantes, danter chëstes la lege provinziala nöia y le statut nü por l’Istitut Ladin Micurá de Rü, y al é gnü revijioné ince i criters por le finanziamënt di investimënc y dles ativités culturales y artistiches.

Ince tl setur dla jonëza él gnü amplié la colaboraziun y la creaziun de rëis. Adöm cun les rapresentanzes di jogn di trëi grups linguistics él gnü lauré fora les fondamëntes por n Consëi provinzial dla jonëza. Tl medemo tëmp él gnü intensifiché la colaboraziun cun i les lies tët por i jogn, les rëis de prevenziun y de formaziun, y portada inant la partezipaziun ai proiec dl’Euregio – por ejëmpl por le reconescimënt dl impëgn volontar di jogn/dles jones.

L’Istitut Ladin Micurá de Rü

L’Istitut Ladin Micurá de Rü ciara zoruch a dui agn y mez ric de manifestaziuns y iniziatives culturales, a deplü publicaziuns de valüta y a proiec importanc, inviá ia en pert deboriada cun d’atres istituziuns ladines y nia ma ladines. Da alzé fora él dantadöt che an á ciaré da lauré inant sön proiec tres plü importanc tl monn modern d'aldedaincö che á da fá cun la digitalisaziun y cun l’inteliënza artifiziala, deboriada cun la Université de Desproch. Chisc proiec jará sambëgn inant tl dagní y an ciarará da otimisé al miú i sistems informatics por traduziuns automatisades dal y tl ladin te/a d'atri lingac. A chësta moda pó vignun y vignöna anuzé i stromënc metüs a desposiziun portan inant tl medemo tëmp le lingaz ladin.

Na gran ligrëza é stada por l’Istitut Ladin Micurá de Rü le reconescimënt dla revista “Ladinia” sciöche revista scientifica de classa A da pert dl ANVUR. Ara se trata de n reconescimënt dër important por la revista instëssa y por i articui che é gnüs publicá ti ultims 50 agn y che ti dará ciamó plü valur a vigni articul che gnará publiché tles ediziuns che gnará fora tl dagní.

Tl 2026 él indô gnü organisé le concurs leterar Scribo, en colaboraziun cun la Intendënza y Cultura ladina, olache apresciapüch 30 candidac á dé jö tesć originai che gnará spo valutá da na comisciun aposta. Chësta partezipaziun tan sterscia é n sëgn che desmostra le gran interes por le lingaz dla uma y che le lingaz ladin vëgn porté inant ince a livel leterar.

Ince les colaboraziuns cun d’atres istituziuns é gnüdes portades inant. Insciö él gnü a s’al dé na colaboraziun ciamó plü sterscia cun i atri dui istituc ladins, de Fascia y de Suramunt, por coordiné damí les iniziatives y dantadöt ci che á da fá cun i proiec por la digitalisaziun linguistica y l'inteliënza artifiziala.