IA per la rujenedes de mendranza: rë y barat a Coira

Pra doi cunvënies a Coira/Chur n con' dla mendranzes europeiches y dla digitalisazion ie l daunì digitel dla rujenedes mëndres stat tl focus - Südtirol se stiza sun l barat

COIRA/BULSAN (USP). Co possa pa la rujenedes de mendranza se nuzé ativamënter dl mudamënt digitel y dla nteligënza artefiziela (IA)? A chësta dumanda ti iel unì dedicà ai 23 y 24 de utober doi manifestazions spezieles a pert a Coira ti Grijons, pra chëles che la Repartizion Educazion y Cultura Ladina à fat pea ativamënter.

Forum FUEN: nteligënza artefiziela coche ucajion y ndesfideda

Cun l Forum dla Regions Europeiches de Mendranza iel unì nvià via la manifestazion n vënderdi ai 23 de utober tla sala dl Gran Cunsëi de Coira. L Forum ie unì metù a jì dala Union Federela dla Naziunaliteies Europeiches FUEN. Tres la manifestazion à menà Mathias Stuflesser, diretëur dla Repartizion Educazion y Cultura Ladina. Tl zënter fòvel la dumanda de coche de pitla realteies linguistiches pudëssa ti vester a na emarginazion digitela, davia che de gran mudiei de rujeneda cun la nteligënza artefiziela vën tëui ca dantaldut mé per la gran rujenedes dl mond, da coche n ti dij per cuantità. L ie unì rujenà de coche la mendranzes posse se nuzé tres si banches dac y tres na rë de liam te duta Europa di mesuns y dla massaria dla nteligënza artefiziela per l recunescimënt y la traduzion dla rujenedes.

Na udleda ala pratica ti à dat l nrescidëur Samuel Frontull dl'Università de Dispruch, che à prejentà cun l Tradutur Ladin n mesun de traduzion per la rujeneda ladina svilupà aposta cun la nteligënza artefiziela (IA). L pruiet vën metù a jì dala Università de Dispruch deberieda cun l Istitut Cultural Ladin Micurá de Rü y vën sustenì finanzialmënter dala Provinzia de Bulsan/Südtirol y dala Region Trentin-Südtirol.

Per l assessëur provinziel ladin y ex vizepresidënt dla FUEN Daniel Alfreider ie la rujenedes de mendranza n valor europeich che ne n’ie nia da tralascé: "L deplù y l autramënter ne n'ie nia n pricul per la unità, ma na richëza. Propi tl tëmp dla nteligënza artefiziela ne possa la pitla cumenanzes linguistiches nia resté a se paré y a cumbater nzaul da sëules. Sce meton adum nosc savëi devënta la ndesfideda tecnologica na gran chance. Nosta finamira ie che l ladin, dantaldut per la generazion jëuna, reste prejënt te na maniera naturela y che l reste da pudëi unì nuzà nce tla vita digitela da uni di."

Di dla digitalisazion „digidi“ y ancuntedes de pruiec per l DIGI-RLF

N sada ai 24. de utober iel pona unit a s'l dé la segonda manifestazion ndependënta dl di dla digitalisazion "digidi" dla Lia Rumantscha, l'urganisazion tët di rumanc tla Svizra. L cunvëni se à dat ju cun la trasfurmazion digitela tl raion rumanc grijon. Sëuraprò se à i partner dl pruiet sëura i cunfins ora Interreg, dal inuem DIGI-RLF, nuzà dl cunvëni per na ancunteda de lëur per cunscidré i proscimi vares che l dëssa unì fat tl pruiet.

Pra l DIGI-RLF lëura la trëi rujenedes retoromanes ladin dla Dolomites, retoroman di Grijons y furlan deberieda strategicamënter. "Per renfurzé nosta identità tres na prejënza digitela vivuda, cunlions cumpetënzes linguistiches y tecnologiches sëura i cunfins ora," sotrissea Mathias Stuflesser, che cuordinea l pruiet coche chël che à nvià via l pruiet y che ie nce derijënt dl pruiet: "Deberieda cun la Lia Rumantscha, l'Eurac, l'Università de Bulsan (Sezion Ladina) y i partners tl Friul, laurons ora soluzions pratiches per nosta rujenedes, dai dac de rujeneda standardisei nchin a mudiei de recunescimënt dla rujenedes, che lascerà pro, danter l auter, de fé automaticamënter i protocoi dla sentedes tl ladin rumanc y dl ladin dolomitich."